گویی چند زنی، همه خواهر
اینگه برگ باخمن
نامه به پل سلان
24 ژوئن 1949
گاهی چیزی بالاتر ازین آرزو نمیکنم که دل بکَنم و به پاریس بیایم، ببینم داری دستانم را ميگيري، ببینم چگونه همهی وجودم را با گلها لمس میکنی و باز هم نمیفهمم از کجا میآیی و به کجا خواهی رفت. به گمانم از هندوستان میآیی یا از سرزمینی پرت و تیره و برشته، به گمانم تو بیابان و دریایی و هر چیز مرموز دیگری. چیزی دربارهات نمیدانم و برای همین است که اغلب از تو بیمناکم، نمیتوانم تصور کنم که تو همان کارهایی را میکنی که ما بازماندگان در اینجا داریم انجام میدهیم. باید قصری داشته باشم و تو را پیش خودم بیاورم، و این گونه خداوندگار افسونگرم خواهی بود. بسیاری پردههای نقشدار خواهیم داشت، و نیز موسیقی، و عشق را بر خواهیم آورد. من اغلب میاندیشم که شعر «هاله» زیباترین شعر توست، پیشگویی دقیقي است از لحظهای که هر چیزی مرمرین و جاودانه میشود. اما زمانهی من اینجا نیست. آن را كه نخواهم يافت، آنم آرزوست. هر چیزی یکنواخت و بیروح است، خستگیآور و مستعمل حتی پیش از آنکه به کار گرفته شود. در اواسط آگوست فقط چند روزی به پاریس خواهم آمد. از من نپرس چرا، اما آنجا کنارم باش، برای شبی، یا شاید دو یا سه شب. مرا به رود سن ببر، هوس میکنیم زمانی دراز درون آب را بنگریم، آن قدر تا دو ماهی کوچک شویم، آن گاه یکدیگر را دوباره به جا خواهیم آورد.
پل سلان
در مصر
برای اینگهبرگ که دردمندانه باریکبین است
1948
تو باید بگویی به چشم زن ناشناس: آب شو.
تو باید در چشم آن ناشناس بجویی آنان را که میدانی در آبند.
تو باید آنان را از آب فرا بخوانی: مریم! روت! نائمی!
تو باید بیارایی آنان را وقتی که با آن ناشناس دراز میکشی.
تو باید بیارایی آنان را با گیسوانِ ابرآگینِ آن ناشناس.
تو باید بگویی به روت و مریم و نائومی:
هان، من با او در خوابم.
تو باید با زیبایی تمام زن ناشناس را در کنارت بیارایی.
تو باید او را با سوگ بیارایی برای روت و برای مریم و برای نائومی.
تو باید بگویی به آن ناشناس:
هان، من با آنان خوابیدم!
مارينا تسوهتايوا
نامه به راينر ماريا ريلكه
سنت-ژیل-سور-وی،
9 مه، 1926
راينر ماريا ريلكه!
1. شما را ميشود اين گونه بنامم؟ شما، تنديس شاعری، بايد بدانيد، گذشته از همه چيز، همين نامتان خود شعر است. راينر ماريا، كه طنيني دارد آييني- و دلجويانه و سلحشورانه. نامتان به زمانهي ما نميخوانَد، از ديرباز يا پسينتران برآمده- و همواره بوده است. نامتان اين سان ميخواست، و شما آن را برگزيديد.
2. شما گراميترين شاعر من نيستيد («گراميترين»- گونهاي برآورد)، بل تجلي طبيعتيد، كه يافتنش در توان من نيست و هنگامي كه دستخوش آنيم نميتوانيم آن را چندان بطلبيم،- يا (چه بسا) تجسم اصل پنجم: خود شعر- يا (چه بسا) جایگاهی که شعر از آن فرا ميرسد و جایگاهی که والاتر از شعر است(یعنی شما). موضوع مربوط به شخص ريلكه نيست (شخصيت: كه بر ما گشوده میشود!)، اما در وصف روح ريلكه است، كه با اين حال بزرگتر از شاعر است و براستي نام ريلكه را برايم دربر دارد، ريلكهي پسفردا.... در طول همهي آن مسير.
3. براي شاعران چه باقي ميمانَد تا پس از شما انجام دهند؟ بر استادی (مانند گوته) میتوان برتري یافت، اما برتريجويي بر شما به معناي برتريجويي بر خود شعر است. شاعر كسي است كه بر زندگي برتري ميجويد (بايد چنين باشد). شما رسالتی هستيد دستنايافتني براي شاعران آينده. شاعري كه پس از شما ميآيد، بايد خود شما باشد؛ بايد دوباره زاده شويد. شما به واژهها معناي نخستينشان را داديد، و به چيزها واژههاي نخستينشان را؛ وقتي از «شكوهمند magnificent» سخن ميگوييد، از «برافروختن شگفتیهاwreaking great things » ميگوييد، آن گونه كه به معناي نخستينِ خود به كار ميرفت (اكنون «شكوهمند» بيش از نشانهي ندایی پوك نيست). به گمانم همهي اينها را ميتوانم روشنتر به روسي بگويم، اما نميخواهم زحمتتان بدهم، ترجيح ميدهم خودم زحمت نوشتتن را همين جور بكشم.
4. نخستين چيزي كه در نامهات بر فراز بلندترين برج سرخوشي مرا كلهپا كرد (نغلتاند، نه جا نداد)، واژهي ماه مه May بود، ]با تلفظ مي Mai در آلماني نو[ که اصالت قدیم آن را شما با تلفظ يy باز گرداندید. مي با اي i- اول ماه مه را به ذهن ميآورد، نه تعطیلی كارگر را- نه، مه بيروح بورژوازي را- بل مه زوجهاي همدم و (نه چندان) شيفته را.
5. كمي يادداشتهاي سرگذشتنامهاي كوتاه (فقط يادداشتهاي ضروري): در پي انقلاب روسي (نه روسيهي انقلابي؛ انقلاب كشوري است با قانونهاي- جاوداني- خودش!) من -از راه برلين- به پراگ رفتم، و كتابهايت نيز همراهم ميرفتند. در پراگ براي نخستين بار اشعار آغازينEarly Poems را خواندم. بنابراين پراگ به خاطر اينكه شما دانشجوی آنجا بوديد، از همان نخستين روز نزدم ارج يافت. از سال 1922 تا 1925 در پراگ ماندگار شدم، سه سال؛ در نوامبر 1925، به پاريس رفتم. آيا هنوز آنجا بودید؟ اگر آنجا بوديد: چرا نزد شما نيامدم؟ چون شما برايم گراميترين هستيد در سراسر دنيا. خيلي ساده. و چون شما مرا نميشناسيد. از غروري جريحهدار، به سبب حرمت گذاشتن بر بخت (يعني همان سرنوشت). از بزدلي، شايد، كه بايد نظر دوختن غريبانهي شما را تاب آورم- بر آستانهي خانهات. (چه نظری میافکندید بر من جز با نگاه به بيگانهای! نظري بوده است كه بر هر كسی میافتاد، گذشته ازین، زیرا شما که مرا نميشناختيد!- و پس بيگانه بود!) چيزي ديگر: من هميشه در ذهن شما زني روس باقي خواهم ماند؛ و شما در من- پدیدهی انساني کامل (ايزدوار). این مشکل در مليتهاي بسيار فردگرايانهي ما ریشه دارد: همهي آنچه درون ماست، از جانب اروپاييها «روسي» ناميده ميشود....
الف
گویی چند زنی همه خواهر
در خانهای کاهگلی
ميان تاریکی نيمدريهاي چوبی میتابی.
هنگامی که تاروپود زیلویی را خندان میدوزی
لب پارهات چهرهی لکهدار ماه را تمام میکند.
***
ردیف درازی از آدمکها
بر میز جهان ایستادهاند دست در دست،
طوماری که روزی خواهد سوخت
و کوههای یخی خورشید
از گرمای آن اندکی خواهند گداخت.
***
شاید پس از چند سال، بیشتر در میانهی زمستان
یکی یا چند تایی کش بیاوریم و قوسناک شویم.
سگی ماده که چند روزی لرزه بر اندامش افتاده است
سرشکسته از حلقهی نران به در شکستهای برخورد.
***
اکنون وقت آن است به خود بگویم کجا بودی.
آنان نیز دیر یا زود خواهند گفت یا از پیش گفتهاند.
از دور میبینم برافروختگیام در شمایل دیگران پخش میشود
همچنان که روزانه رنگهایشان از من عبور میکنند.
آن وقت آیا چیزی در کنار سبزهزار مانده است؟
نه، در منجلاب غلتیده است. هرزه میگویی.
***
ماه شاید سه چهره دارد، خواهرانی که هر کدام بیوهاند.
و پس از شستشوي رَحِمها به اصفهان آمدند
به جلفای افسوس بدون بلوط و هیمه.
پس از چندی جستجو او را در کار یادداشتنگاری یافتند.
ابتدا خوب الفبای نامش را خاییدند.
آن گاه ساعتها هر کدام نوبتي در گُردهاش خوابیدند.
گذاشتند تا خوب ناخنهای سفید کشیدهشان را
تماشا کند در تره و ریحانهایی که پاک میکردند.
آن که بوی نان جو میداد
در بیداری یکباره شتافت تا رختها را بشوید.
خوب به او نگریست. چشم دیده نمیشد.
بر کاسهی مرمرین چهرهاش رودی از تصاویر
و صداهای شکستهی مردناک میدرخشید.
بر کالبدی بیخراش که با طومار میآمد
دستی کشید: ای پروردگار نیکیها.
چون بز کوهی ارجمندی قد برافراشت.
لب پارهاش پچپچی کرد بر آدمک بیبرگ.
دنیا به قدری نازک شد که هر کس بود
از سطح آبکی چیزها خود را به بالادست پلهها میکشاند.
میگویم به خود تا به حال کجا بودی؟
میگویم: در تکههای ریز.
***
پس از آنکه بیرون آمدم تسبيحجنبان، پیاز و خرما بگیرم
هر سه خواهر بیمناک به سراغ یادداشتها رفتند.
چه زیبایی ستمگری داشتند اما خوار.
***
خانهای است که بیماری با مداد کشیده است.
اورانوس و عطارد و زهره در بالادست آن.
در نیمدریهایش نیمرنگهایی میلغزد.
بر هشتی پْفیده شکسته نوشتهاند
گویی چند زنی، همه خواهر.
گویی چند زنی همه خواهر
در خانهای کاهگلی
ميان تاریکی نيمدريهاي چوبی میتابی.
هنگامی که تاروپود زیلویی را خندان میدوزی
لب پارهات چهرهی لکهدار ماه را تمام میکند.
***
ردیف درازی از آدمکها
بر میز جهان ایستادهاند دست در دست،
طوماری که روزی خواهد سوخت
و کوههای یخی خورشید
از گرمای آن اندکی خواهند گداخت.
***
شاید پس از چند سال، بیشتر در میانهی زمستان
یکی یا چند تایی کش بیاوریم و قوسناک شویم.
سگی ماده که چند روزی لرزه بر اندامش افتاده است
سرشکسته از حلقهی نران به در شکستهای برخورد.
***
اکنون وقت آن است به خود بگویم کجا بودی.
آنان نیز دیر یا زود خواهند گفت یا از پیش گفتهاند.
از دور میبینم برافروختگیام در شمایل دیگران پخش میشود
همچنان که روزانه رنگهایشان از من عبور میکنند.
آن وقت آیا چیزی در کنار سبزهزار مانده است؟
نه، در منجلاب غلتیده است. هرزه میگویی.
***
ماه شاید سه چهره دارد، خواهرانی که هر کدام بیوهاند.
و پس از شستشوي رَحِمها به اصفهان آمدند
به جلفای افسوس بدون بلوط و هیمه.
پس از چندی جستجو او را در کار یادداشتنگاری یافتند.
ابتدا خوب الفبای نامش را خاییدند.
آن گاه ساعتها هر کدام نوبتي در گُردهاش خوابیدند.
گذاشتند تا خوب ناخنهای سفید کشیدهشان را
تماشا کند در تره و ریحانهایی که پاک میکردند.
آن که بوی نان جو میداد
در بیداری یکباره شتافت تا رختها را بشوید.
خوب به او نگریست. چشم دیده نمیشد.
بر کاسهی مرمرین چهرهاش رودی از تصاویر
و صداهای شکستهی مردناک میدرخشید.
بر کالبدی بیخراش که با طومار میآمد
دستی کشید: ای پروردگار نیکیها.
چون بز کوهی ارجمندی قد برافراشت.
لب پارهاش پچپچی کرد بر آدمک بیبرگ.
دنیا به قدری نازک شد که هر کس بود
از سطح آبکی چیزها خود را به بالادست پلهها میکشاند.
میگویم به خود تا به حال کجا بودی؟
میگویم: در تکههای ریز.
***
پس از آنکه بیرون آمدم تسبيحجنبان، پیاز و خرما بگیرم
هر سه خواهر بیمناک به سراغ یادداشتها رفتند.
چه زیبایی ستمگری داشتند اما خوار.
***
خانهای است که بیماری با مداد کشیده است.
اورانوس و عطارد و زهره در بالادست آن.
در نیمدریهایش نیمرنگهایی میلغزد.
بر هشتی پْفیده شکسته نوشتهاند
گویی چند زنی، همه خواهر.
+ نوشته شده در ساعت توسط شاپور احمدی
|
تماس